International Green Guides of Iran

                                Under the license of "Tourguides Association of Fars Province"

                                Shiraz, Fars Prov., Iran

 

                                            

 
 

 توسعه صنعت گردشگری، سرآغاز توسعه پایدار در ایران 1400

 

 

نوروز و مسئله تحویل سال

پیشینه نوروز

نوروز به مانند جشن شب یلدا یا شب چله، جشن بهاربُد و دیگر جشن های گاهنباری که در آغاز و میانه فصل ها برگزار می شده اند، جشنی برگرفته از زمان و طبیعت است. برای دانستن سرآغاز پیدایش و میزان قدمت و دیرینگی جشن ها و مناسبت های برگرفته از طبیعت نیاز چندانی به پی جویی در منابع مکتوب و شواهد باستان شناختی نیست. چرا که اینچنین جشن ها، از زمان های بسیار دیرین و از هنگامی که انسانِ نخستین، محیط پیرامون خود و تغییرات فصول را درک کرده است، شناخته شده بوده اند. انسانِ آغازین، این زمان ها و هنگام های طبیعی را به دلیل نیازهای روزمره و مقتضیات طبیعی خود می شناخته و بین این روزها با دیگر روزهای سال تفاوتی قائل می شده است

در نتیجه، نوروز و جشن های مشابه در اعتدال بهاری، از دیرباز در میان مردمان سرزمین های گوناگون با نام ها و آیین ها و سنت های گوناگون روایی داشته و هنوز هم کم و بیش دارد. برای نمونه، جشن نوروز در میان سومریان و بابلیان با نام های «زَگموگ» و «اَکیتو» معمول بوده و شناخته می شده است.


تعریف نوروز

نوروز در زمان ها و دوره های گوناگون و در میان مردمان سرزمین های مختلف، تعریف های متفاوتی داشته است. تشخیص و سنجش زمان درست نوروز و دقت این سنجش، به چگونگی تعریف نوروز وابسته است و به دانش و فنی که بتوان آن تعریف را در عمل اجرا کرد و به درستی تشخیص داد و محاسبه نمود.

بدیهی است که نوروز در زمان های بسیار دیرین که توانایی های علمی بشر (به ویژه در اندازه گیری و سنجش زمان) در حدی ابتدایی بوده، به مجموعه روزهایی اطلاق می شده است که مردم هر ناحیه با گرم شدن نسبی هوا، شکوفا و زاینده شدن زمین، آب شدن یخ ها و روان شدن جویبارهای یخ زده روبرو می شده اند. به مرور انسان توانست دانش و توانایی سنجش زمان را با دقت افزون تر به دست آورد و قراردادهای اجتماعی وابسته بدان را وضع کند.

جدای از تعریف های متفاوت و متنوعی که در طول تاریخ برای نوروز وجود داشته است، دو تعریف از نوروز کاربرد بیشتری داشته است: نوروز طبیعی و نوروز تقویمی.

نوروز طبیعی، روزی است که در آنروز خورشید به نقطه اعتدال بهاری برسد. برای تشخیص نوروز در این تعریف، ارتفاع خورشید را در روزهای نزدیک به اعتدال بهاری اندازه گیری می کرده اند تا هنگامی که ارتفاع خورشید به هنگام ظهر حقیقی برابر با عرض جغرافیایی ناظر شود. روش دیگر برای تشخیص نوروز، ساخت سازه ها و شاخص های خورشیدی بوده که بتوان از روزنه ها یا فاصله میان پایه های آن، طلوع خورشید نوروزی یا خورشیدی که میل آن صفر درجه شده است را تماشا کرد و رصد نمود. بدیهی است که در چنین شیوه  هایی، آغاز سال نو (اگر مبدأ سال اعتدال بهاری بوده باشد) الزاما همزمان با نوروز تقویمی نیست. برای مثال، نوروز سال 1389 بنا به تعریفِ نوروز طبیعی، برابر است با روز بیست و نهم اسفند 1388.

اما نوروز تقویمی- بنا به تعریفی که خواجه نصیر طوسی، اُلُغ بیک و ملامظفر گنابادی بر اساس دانش های کهن تر به دست داده اند و تاکنون اعتبار خود را حفظ کرده است- عبارت است از «روزی که خورشید تا زمان عبور از نصف النهار محل به نقطه اعتدال بهاری رسیده باشد». این تعریف از نوروز، شیوه ای است که امروزه نیز در ایران روایی دارد و به نام های «نوروز جلالی» یا «نوروز سلطانی» نیز خوانده می شود.

نوروز و اعتدال بهاری و آغاز سال نو، سه مناسبت جداگانه با تعاریف اختصاصی هستند که تقویم نگاران ایرانی در طول تاریخ کوشش فراوان و گسترده ای را برای تثبیت و همزمانی این سه با یکدیگر به عمل آورده اند و به دقتی بسیار عالی دست یافته اند. برآیند این کوشش ها چنین است که می توان گفت نوروز ایرانی همیشه و همواره برابر با اعتدال بهاری، و هر دوی آنها برابر با یکم فروردین ماه و آغاز سال نو هستند و نسبت به یکدیگر عقب یا جلو نمی روند.

تقویم نگاران ایران (به ویژه در عصر خیام) توانستند کمبودها و نقصان های گاهشماری های پیشین را که متکی به ماه های سی روزه و کبیسه های 120 ساله بود، برطرف کنند و نه تنها زمان های نوروز و اعتدال بهاری و آغاز سال نو را با یکدیگر تثبیت نمایند، که حتی آغاز دیگر فصل های تقویمی سال را نیز با تقویم طبیعی تنظیم و همزمان نمایند. ساختار بنیادین گاهشماری ایرانی با تأکید خاص بر انطباق نوروز و روز نخست سال با نقطه اعتدال بهاری است.

با این حال در برخی کشورهای پیرامون ایران، همچون کشورهای آسیای میانه و قفقاز (که از گاهشماری میلادی استفاده می کنند)، نوروز را با روز 21 مارس تطبیق داده و تثبیت کرده اند. چنین تعریفی در قطعنامه ای که اخیراً سازمان ملل صادر کرد و نوروز را به عنوان جشنی جهانی به رسمیت شناخت نیز اتفاق افتاد. چنین تعریفی از نوروز کامل و دقیق نیست و در سال هایی که نوروز مطابق با 22 مارس یا 20 مارس می شود (همچون سال 1387)، فاقد دقت کافی خواهد بود و علاوه بر اغتشاش در قواعد تقویمی، همزمانی نوروز در میان کشورهای گوناگون گسسته خواهد شد.

 

مسئله لحظه تحویل سال

همانگونه که نوروز دارای دو تعریف طبیعی و تقویمی است، لحظه سال تحویل نیز دستکم دارای دو تعریف جداگانه است: لحظه تحویل طبیعی یا متغیر و لحظه تحویل تقویمی یا متوسط. اکنون در تقویم دولتی ایران استفاده از لحظه تحویل سال متغیر متداول است و هر ساله بطور جداگانه در تقویم های سالانه درج می گردد و به رسانه های گروهی ابلاغ می شود. اما از آنجا که نوروز فعلی و رسمی و متداول، یک نوروز تقویمی با مشخصه های خاص خود است، نمی توان از لحظه تحویل سال متغیر برای آن بهره برد و صرفاً می باید متکی بر لحظه تحویل سال تقویمی بود.

لحظه تحویل سال تقویمی یک متغییر ثابت و برآیند کوشش های بسیار طولانی و درازآهنگِ دانشمندان و تقویم نگاران ایرانی برای تثبیت نوروز در اعتدال بهاری است. این لحظه زمانی نیازی به محاسبه سالانه و جداگانه ندارد و برای دانستن آن کافیست که 5 ساعت و 48 دقیقه و 46 ثانیه به لحظه تحویل سال پیشین افزوده گردد. تبلیغ و تأکید بر لحظه متغیر تحویل سال، علاوه بر اینکه عملی نادرست و بی ارتباط با گاهشماری ایرانی و قواعد آن است، نادیده انگاشتن کوشش های فراوان دانشمندانی بزرگ و گرانپایه در طول تاریخ است. بی توجهی به لحظه تحویل متوسط سال، موجب اختلافی یک روزه در برخی سال های آتی خواهد شد که آسیبی جدی به گاهشماری ایرانی وارد خواهد ساخت.

اشتباه متداول دیگر در این زمینه چنین است که لحظه تحویل سال را «آغاز سال نو» می نامند و مثلاً عبارت «آغاز سال 1391» را بازگو می کنند. در حالیکه سال نو ایرانی (همچون بسیاری از دیگر تقویم های جهان) از ساعت صفر نخستین روز فروردین ماه آغاز می گردد.

البته توجه به لحظه تحویل سال نو یکی از نیازهای تقویم نگاران است و هیچگاه در میان عموم مردم کاربرد نداشته است. توجه به این لحظه و اهمیت دادن به آن در میان مردم از سنت هایی است که در دوران معاصر متداول شده و سابقه تاریخی ندارد.

از آنجا که شکل برگزاری نوروز در کشورهای پیرامون ایران باشکوه تر و گسترده تر است، امید می رود تا ما ایرانیان که نوروز را از خود می دانیم و بدان عشق می ورزیم، بیش از دیگران در اندیشه برگزاری آیین های اصیل و انسانی نوروزی باشیم و مراسم فراموش شده نوروزی همچون پاکیزگی زیست بوم و محیط زیست، گردهمایی ها و سرودخوانی ها و بازی های همگانی و بسیاری از دیگر آیین های نابوده شده نوروزی را احیا کنیم.

رضا مرادی غیاث آبادی

 

  
   

   آخرین یادداشت ها

 

تصاوير ماه

 

 

 

 

 

 

 

All rights Reserved to www.Greenguideds.persianblog.ir